
Ông Hoàng Mười đứng ở đâu trong điện thờ Mẫu?
Trong tín ngưỡng Tứ phủ, điện thờ xếp theo hàng: trên cùng là các Thánh Mẫu, rồi đến hàng Quan lớn, Chầu bà, Ông Hoàng, Cô, Cậu. Hàng Ông Hoàng thường được kể là mười vị, gọi chung là Thập vị Quan Hoàng; Ông Hoàng Mười là vị thứ mười.
Theo truyền thuyết được Cục Di sản văn hóa dẫn lại, ông là con thứ mười của Vua cha Bát Hải Động Đình, được giao trông coi đất Nghệ An về mặt tâm linh. Vì vậy người đi lễ hay gọi ông là Quan Hoàng Mười, ông Mười Nghệ An, hay Đức thánh Hoàng Mười.
Mỗi ông Hoàng thường gắn với một vùng: Ông Hoàng Bảy với Bảo Hà (Lào Cai), Ông Hoàng Mười với xứ Nghệ. Nhà nghiên cứu Đoàn Thị Thanh Vân (Tạp chí Văn hóa Nghệ thuật, 2025) gọi Ông Hoàng Mười là biểu tượng của khu vực miền Trung trong điện thần, người được tin là ban học hành, công danh và trừ tà.
Ông Hoàng Mười là nhân vật lịch sử nào?
Câu trả lời ngắn: chưa có kết luận. Ông Hoàng Mười là một vị thánh trong tín ngưỡng, còn chuyện ông "chính là" ai là lớp truyền thuyết người dân gắn thêm vào. Có ba cách kể thường gặp:
| Cách kể | Nhân vật | Điểm chính |
|---|---|---|
| Phổ biến nhất | Nguyễn Xí | Danh tướng quê Nghi Lộc, Nghệ An, theo Lê Lợi đánh quân Minh, về sau trông coi vùng Nghệ An, Hà Tĩnh |
| Truyền thuyết ở đền | Lê Khôi | Tướng khởi nghĩa Lam Sơn, theo lời kể bị thương nặng, mất khi về đến quê; đền được lập cạnh mộ |
| Ít người theo | Uy Minh Vương Lý Nhật Quang | Con vua Lý Thái Tổ, từng trông coi châu Nghệ An; không có tư liệu nối với Ông Hoàng Mười |
Bài báo VTC News năm 2016 liệt kê cả ba và nhận xét giả thuyết Nguyễn Xí được nhiều người coi là có sức nặng hơn. Bài VietnamPlus năm 2026, dẫn Cục Di sản văn hóa, kể theo hướng một vị tướng Lam Sơn mất khi về quê. Cách hiểu hợp lẽ nhất là: người xứ Nghệ đã gửi vào Ông Hoàng Mười hình ảnh những người có công với quê mình, như nhiều làng vẫn thờ người có công.
Vì sao lễ chính là ngày 10 tháng 10 âm lịch?
Ngày 10 tháng Mười âm lịch được nhà đền coi là ngày hóa của Quan Hoàng Mười, tức ngày ngài về trời theo cách nói của tín ngưỡng. Con số mười trùng hai lần (ông thứ mười, ngày mười tháng mười) khiến ngày này dễ nhớ với người đi lễ.
Theo VietnamPlus (2/11/2026), từ năm 1995, khi đền ở xóm Xuân Am được phục dựng, lễ hội chính được mở vào dịp này. Năm 2026 lễ hội kéo dài ba ngày, có lễ rước, lễ yết cáo, lễ Đại tế sáng 10 tháng Mười, thả đèn hoa đăng trên sông và trò chơi dân gian. Đền được tỉnh Nghệ An xếp hạng di tích năm 2002; năm 2019 lễ hội vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia (Quyết định 2970/QĐ-BVHTTDL ngày 27/8/2019).
Muốn biết mùng 10 tháng Mười năm sau rơi vào ngày dương nào, bạn tra ngày âm trên Lịch Nếp.
Giá hầu Ông Hoàng Mười có gì riêng?
Trong buổi hầu đồng, mỗi lần thanh đồng "nhập" một vị thánh gọi là một giá. Giá Ông Hoàng Mười thường được nhận ra qua áo màu vàng, phong thái văn nhân và lời văn chầu ca ngợi cảnh núi Hồng, sông Lam.
Theo Đoàn Thị Thanh Vân, lời truyền tụng tả ông là vị quan văn giỏi thơ phú, cầm kỳ thi họa, vừa uy nghi vừa gần gũi. Bài VTC News dẫn tư liệu của nhà nghiên cứu Phạm Văn Khiêm trong sách Đạo Mẫu Việt Nam (GS Ngô Đức Thịnh chủ biên): có bản văn hầu hơn 80 câu về ông, kể cảnh ông cưỡi ngựa dạo chơi, ngắm cảnh, làm thơ. Bản văn nào cũng chỉ là một trong nhiều bản đang được hát song song.
Gần đây giá hầu Ông Hoàng Mười xuất hiện dày trên mạng xã hội. Cùng bài nghiên cứu trên ghi nhận một đoạn video giá hầu ở đền tháng 10/2024 có hơn 1,2 triệu lượt xem. Nhiều người trẻ biết tới ông qua những đoạn video ấy trước khi biết tín ngưỡng phía sau.
Hiểu thế nào cho đúng khi bạn đi lễ hay xem hầu đồng?
Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt được UNESCO ghi danh là di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại năm 2016. Khi đến với nó, có mấy điều nên giữ:
- Đền là di tích và nơi thờ tự: ăn mặc kín đáo, giữ yên lặng trong điện, xin phép trước khi quay phim buổi hầu.
- Lễ vật vừa phải: hương, hoa, quả là đủ lòng thành; không cần mâm lễ đắt hay nhiều vàng mã.
- Lời cầu là ước nguyện, không phải đổi chác: người xứ Nghệ đến đền xin cho con học hành, công việc thuận lợi như một cách gửi gắm, không ai có thể hứa trước kết quả.
- Xem video là một chuyện, hiểu lễ là chuyện khác: một giá hầu đầy đủ gồm văn chầu, cung văn, thủ nhang, lễ vật, chứ không chỉ là trang phục đẹp.
Những điều hay được hỏi
Ông Hoàng Mười có phải là Nguyễn Xí không?
Chưa có tư liệu nào khẳng định. Nguyễn Xí là cách kể phổ biến nhất, bên cạnh tướng Lê Khôi và Uy Minh Vương Lý Nhật Quang. Trong tín ngưỡng thờ Mẫu, Ông Hoàng Mười là vị thánh con Vua cha Bát Hải Động Đình; việc gắn ông với một nhân vật lịch sử là lớp truyền thuyết người xứ Nghệ thêm vào để nhớ những người có công với quê.
Đền Ông Hoàng Mười ở đâu, lễ hội vào ngày nào?
Đền chính ở xóm Xuân Am, xã Hưng Nguyên, tỉnh Nghệ An, bên sông Lam. Lễ hội lớn nhất mở quanh ngày 10 tháng Mười âm lịch, năm 2026 là 16 đến 18/11. Hà Tĩnh cũng có đền thờ Quan Hoàng Mười, như đền Củi ở Nghi Xuân. Người đi lễ đông vào dịp đầu xuân và tháng Mười âm lịch.
Đi lễ đền Ông Hoàng Mười cần sắm lễ gì?
Một lễ chay gồm hương, hoa, quả, nước là đủ lòng thành. Nhiều người sắm thêm lễ theo hướng dẫn của nhà đền, nhưng mâm lễ to không làm lời cầu có giá trị hơn. Bạn nên hỏi thủ nhang về nơi đặt lễ, nơi hóa vàng nếu có, ăn mặc kín đáo và giữ yên lặng trong điện thờ.
Nguồn
- "Lễ hội đền Ông Hoàng Mười - điểm hẹn văn hóa tâm linh tháng 11", VietnamPlus, 2/11/2026: https://www.vietnamplus.vn/le-hoi-den-ong-hoang-muoi-diem-hen-van-hoa-tam-linh-thang-11-post1145209.vnp
- Đoàn Thị Thanh Vân, "Lễ hội đền Ông Hoàng Mười Nghệ An dưới góc nhìn biểu tượng và truyền thông đa tầng", Tạp chí Văn hóa Nghệ thuật, số 611, tháng 7/2025, tr. 22–27: https://vjol.info.vn/tcvanhoanghethuat/article/view/140341
- "Đi tìm sự tích Đức thánh Hoàng Mười", VTC News, 30/10/2016: https://vtcnews.vn/di-tim-su-tich-duc-thanh-hoang-muoi-ar284071.html
- Tuyết Loan, "UNESCO công nhận thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt là Di sản văn hóa phi vật thể", Nhân Dân, 1/12/2016: https://nhandan.vn/unesco-cong-nhan-thuc-hanh-tin-nguong-tho-mau-cua-nguoi-viet-la-di-san-van-hoa-phi-vat-the-post279449.html
- "Giữ mạch nguồn tín ngưỡng thờ Mẫu sau 10 năm được UNESCO ghi danh", VietnamPlus, 20/10/2026: https://www.vietnamplus.vn/giu-mach-nguon-tin-nguong-tho-mau-sau-10-nam-duoc-unesco-ghi-danh-post1143052.vnp
---
Cập nhật: 19/11/2026 · Ban biên tập Nếp Lễ