
"Mồng một Tết cha, mồng hai Tết mẹ, mồng ba Tết thầy" nghĩa là gì?
Đây là lịch đi Tết ba ngày đầu năm: mùng Một chúc Tết bên nội, mùng Hai sang bên ngoại, mùng Ba dành cho thầy. Đặt thầy ngay sau cha mẹ cho thấy người xưa coi công dạy dỗ gần như công sinh thành.
Câu "nhất tự vi sư, bán tự vi sư" nghĩa là dạy một chữ cũng là thầy, dạy nửa chữ cũng là thầy. Bốn chữ "tôn sư trọng đạo", kính thầy và quý điều thầy dạy, gói lại cả nếp ấy.
Mùng Ba cũng là ngày nhiều nhà cúng gia tiên mùng 2, mùng 3 Tết, nên việc lễ trong nhà xong mới đi chúc Tết thầy.
Ai được gọi là "thầy"?
Không chỉ người dạy chữ. Theo Tạp chí Công Thương (27/1/2020), "thầy" còn là người dạy nghề mộc, nghề may, nghề bốc thuốc, người dạy đàn, hát, vẽ, múa. Người dạy mình cái nghề để sống được tính ơn như người dạy mình biết chữ. Nhiều làng nghề còn thờ tổ nghề, người thầy đầu tiên của cả một nghề.
Xưa học trò chúc Tết thầy thế nào?
Sáng mùng Ba, học trò cùng thầy tụ ở nhà trưởng tràng, tức người đứng đầu nhóm học trò, rồi cùng đến nhà thầy, không phân biệt tuổi tác hay địa vị.
- Lễ vật: gói trà, lạng mứt, vài quả cam, một cân gạo nếp. Thứ biếu nhỏ, cốt ở tấm lòng.
- Ở nhà thầy: chúc Tết thầy và gia đình, uống trà, kể chuyện học, chuyện làm ăn trong năm. Đây cũng là dịp bạn đồng môn gặp lại nhau.
Với thầy đồ dạy chữ Nho trong làng, lệ biếu thầy rải ra cả năm: xin nhập học thì mang xôi, gà, rượu hoặc trầu cau; Tết Nguyên đán, Tết Đoan ngọ, Thanh minh lại biếu gạo nếp, gà, rượu, cơi trầu. Có nơi học trò góp ruộng nuôi thầy. Khi chưa có lương giáo viên, đó là cách cả làng giữ thầy ở lại dạy con em mình.
Người Việt thờ thầy ở đâu?
Người Việt còn thờ những người thầy đã khuất.
Văn Miếu Quốc Tử Giám (Hà Nội) dựng năm 1070 thờ Khổng Tử và các bậc hiền triết; Quốc Tử Giám mở ở đây năm 1076. Thầy Chu Văn An, người dạy ở Quốc Tử Giám thời Trần, cũng được thờ tại đây. Đầu xuân, nhiều gia đình đưa con tới xin chữ.
Đền thờ Chu Văn An ở chân núi Phượng Hoàng (nay thuộc Hải Phòng, trước thuộc Chí Linh, Hải Dương) là di tích quốc gia từ năm 1998. Theo Trần Thị Thu Hà (Tạp chí Nghiên cứu Văn hóa Việt Nam, số 5, 2025), đền duy trì lễ khai bút, xin chữ và tưởng niệm thầy Chu Văn An, thành một không gian khuyến học hôm nay.
Ngày 20/11 từ đâu ra, khác mùng 3 Tết thầy thế nào?
Ngày 20/11 bắt nguồn từ phong trào công đoàn nhà giáo quốc tế, không từ phong tục làng xã.
- Tháng 7/1946: Liên hiệp quốc tế các công đoàn giáo dục (FISE) ra đời ở Paris để bảo vệ quyền lợi nhà giáo. Tổ chức này soạn bản Hiến chương các nhà giáo gồm 15 chương.
- Tháng 7/1953: Công đoàn Giáo dục Việt Nam gia nhập FISE.
- Tháng 8/1957: Hội nghị FISE ở Warszawa (Ba Lan) chọn ngày 20/11 làm Ngày Quốc tế Hiến chương các nhà giáo. Từ 20/11/1958, ngày này được kỷ niệm ở miền Bắc.
- 28/9/1982: Hội đồng Bộ trưởng ban hành Quyết định 167-HĐBT, lấy ngày 20/11 hằng năm làm Ngày Nhà giáo Việt Nam.
Từ đó việc thăm thầy dần dời về ngày 20/11, món quà cũng đổi: thời bao cấp là cam, đường, sữa đặc, đến mức có người đùa là ngày "Hiến cam"; sau đổi mới là xấp vải, bánh xà phòng, hoa, thiệp; nay là trà, sổ, sách, đồ tự làm.
| Mùng 3 Tết thầy | Ngày 20/11 | |
|---|---|---|
| Thời điểm | Mùng Ba tháng Giêng âm lịch | 20/11 dương lịch; năm 2026 rơi vào thứ Sáu |
| Từ đâu ra | Phong tục dân gian, câu "mồng ba Tết thầy" | Ngày Hiến chương các nhà giáo; Quyết định 167-HĐBT (1982) |
| Ai đi | Học trò cũ mọi lứa tuổi, học trò thầy nghề | Học sinh, phụ huynh, học trò cũ |
| Đi cách nào | Tụ ở nhà trưởng tràng rồi cùng đến nhà thầy | Lễ ở trường, thăm nhà thầy cô, gửi lời chúc |
| Quà | Gói trà, lạng mứt, cam, gạo nếp | Hoa, thiệp, quà nhỏ theo thời |
Hai ngày bổ sung cho nhau: 20/11 gắn với nhà trường, mùng Ba Tết là dịp riêng của học trò với người thầy mình nhớ ơn.
Năm nay, bạn có thể làm gì cho nhà mình?
- Gọi điện cho một thầy cũ. Một cuộc gọi hỏi thăm sức khỏe là điều nhiều thầy cô mong nhất.
- Dạy con nếp thăm thầy. Cho con tự viết vài dòng cảm ơn, tự trao quà, và kể con nghe về người thầy bạn nhớ nhất.
- Giữ quà giản dị. Một gói trà, một cành hoa, như gói trà, lạng mứt ngày xưa, là đủ.
- Hẹn mùng Ba Tết tới. Rủ bạn cũ cùng tới chúc Tết thầy; tra ngày âm trên Lịch Nếp để biết mùng Ba rơi vào thứ mấy.
Những điều hay được hỏi
Mùng 3 Tết thầy có phải chỉ dành cho thầy dạy chữ?
Không. Theo cách hiểu dân gian, "thầy" là bất cứ ai đã dạy mình điều gì đó đáng nhớ: thầy dạy chữ, thầy dạy nghề mộc, nghề may, thầy bốc thuốc, thầy dạy đàn hát. Vì vậy nhiều người làm nghề vẫn tới chúc Tết người đã truyền nghề cho mình vào mùng Ba, và coi đó là một phần của nếp tôn sư trọng đạo.
Đã thăm thầy ngày 20/11 thì Tết có cần đến nữa không?
Tùy bạn và tùy nếp nhà. Ngày 20/11 thường gắn với nhà trường và thầy cô đang dạy mình hoặc con mình. Mùng Ba Tết hợp hơn cho việc thăm người thầy cũ, đã nghỉ hưu, hay thầy dạy nghề. Nếu ở xa, một cuộc gọi chúc Tết vào sáng mùng Ba cũng là cách giữ nếp rất đẹp.
Vì sao ngày 20/11 có lúc được gọi là Ngày Hiến chương các nhà giáo?
Vì gốc của ngày này là Ngày Quốc tế Hiến chương các nhà giáo, do Liên hiệp quốc tế các công đoàn giáo dục chọn năm 1957. Ở miền Bắc, ngày 20/11 được kỷ niệm từ năm 1958 dưới tên ấy. Đến năm 1982, Quyết định 167-HĐBT đổi thành Ngày Nhà giáo Việt Nam, nhưng nhiều người vẫn quen gọi tên cũ.
Nguồn
- Trần Thị Thu Hà, "Đền thờ Chu Văn An (thành phố Hải Phòng) – một không gian khuyến học trong bối cảnh đương đại", Tạp chí Nghiên cứu Văn hóa Việt Nam, số 5 (2025), tr. 53-60 (phần tóm tắt): https://vjol.info.vn/nghiencuuvanhoaVietNam/article/view/130341
- Diệp Ninh (tổng hợp), "Phong tục trong ngày Tết cổ truyền: Mùng ba Tết thầy", Tạp chí Công Thương, 27/1/2020: https://tapchicongthuong.vn/phong-tuc-trong-ngay-tet-co-truyen-mung-ba-tet-thay-68272.htm
- Hoàng Sa Việt, "Mùng ba Tết thầy, mấy ai còn nhớ", Báo Giáo dục Việt Nam, 27/1/2020: https://giaoduc.net.vn/mung-ba-tet-thay-may-ai-con-nho-post206482.gd
- Nguyễn Liên (tổng hợp), "Lịch sử ra đời của Ngày Nhà giáo Việt Nam 20/11", Báo Đại Biểu Nhân Dân, 20/11/2024: https://daibieunhandan.vn/lich-su-ra-doi-cua-ngay-nha-giao-viet-nam-20-11-10352436.html
- "Lịch sử ngày 20/11, Ngày Nhà giáo Việt Nam", Báo Nghệ An, 15/11/2014: https://baonghean.vn/en/lich-su-ngay-20-11-ngay-nha-giao-viet-nam-10019533.html
- Thanh Trúc, "Quà tặng thầy cô qua các thời kỳ", Vietcetera, 20/11/2025: https://vietcetera.com/vn/qua-tang-thay-co-qua-cac-thoi-ky-vai-gam-cam-ngot-va-nhung-tam-thiep-khong-bao-gio-cu
- Trần Huấn, "Xin chữ đầu xuân ở Văn Miếu, nét đẹp gìn giữ truyền thống hiếu học", Báo Văn Hóa, 17/2/2026: https://baovanhoa.vn/van-hoa/xin-chu-dau-xuan-o-van-mieu-net-dep-gin-giu-truyen-thong-hieu-hoc-205358.html
Cập nhật: 19/11/2026 · Ban biên tập Nếp Lễ