1. Trang chủ
  2. Phong tục – Văn hóa
  3. Đình thờ tổ nghề phố cổ Hà Nội: nghề cũ đã rời phố, việc thờ còn giữ thế nào?
08 PHONG TỤC XƯA VÀ ĐỜI SỐNG NAY

Đình thờ tổ nghề phố cổ Hà Nội: nghề cũ đã rời phố, việc thờ còn giữ thế nào?

Đến hết 28/11/2026, sáu đình thờ tổ nghề trong phố cổ Hà Nội mở cửa cho người xem triển lãm và thử làm nghề. Đó là những ngôi đình do thợ từ các làng lên kinh kỳ dựng để thờ người dạy nghề; nghề cũ phần lớn đã rời phố, nhưng ngôi đình và hương khói vẫn được giữ.

Hình giấy cắt ngôi đình mái đỏ giữa dãy nhà ống phố cổ, trên mặt đình có họa tiết quạt giấy

Vì sao giữa phố buôn bán lại có đình thờ tổ nghề?

Khi các phố nghề ở Thăng Long hình thành, thợ thủ công từ những làng quanh kinh thành kéo lên làm ăn, ở gần nhau thành phường và dựng đình thờ vị tổ đã dạy nghề cho làng mình. Người làng Hà Vĩ lên làm hòm, người Đan Loan lên nhuộm vải, người Quất Động lên thêu. Ở quê, đình làng thường thờ Thành hoàng chung cho cả làng; còn đình trong phố gắn với một nghề, là chỗ người cùng quê, cùng nghề sống xa nhà gặp nhau, bàn việc phường và tưởng nhớ tổ.

Triển lãm "Phố cổ Hà Nội, dấu tích làng nghề xưa" do Trung tâm Lưu trữ Quốc gia I và Ban quản lý Phố cổ tổ chức năm 2020 nêu con số 14 đình thờ tổ nghề trong khu phố cổ. Nghiên cứu của Nguyễn Thị Thanh trên Tạp chí Nghiên cứu Tôn giáo (2016) cho biết các di tích thờ tổ nghề chỉ chiếm khoảng 5% cơ sở tôn giáo của quận Hoàn Kiếm khi ấy, nhưng lại là phần cốt lõi trong đời sống tín ngưỡng của khu 36 phố phường.

Nhiều ngôi đình mang tên chữ Hán có chữ "Thị", nghĩa là chợ, như Hoa Lộc Thị, Xuân Phiến Thị, Tú Thị. Báo An ninh Thủ đô giải thích Xuân Phiến Thị là "chợ quạt mùa xuân". Cái tên cho thấy đình gắn liền với nơi người thợ vừa làm vừa bán.

Sáu ngôi đình trong dự án "Chuyện đình trong phố"

Dự án do nghệ sĩ Nguyễn Thế Sơn khởi xướng, bắt đầu từ năm 2020 ở đình Nam Hương (phố Hàng Trống). Năm nay dự án nằm trong Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026, theo báo Nhân Dân mở sáu đình thờ tổ nghề dưới đây; báo An ninh Thủ đô kể thêm một mạng lưới rộng hơn, 12 điểm đình và hội quán.

ĐìnhĐịa chỉNghềTổ nghề được thờLàng gốc của thợ
Hà Vĩ11 Hàng HòmsơnTrần Lư (1470–1540)Hà Vĩ (Thường Tín)
Hoa Lộc Thị90 Hàng Đàonhuộmchưa rõĐan Loan (Hải Dương cũ)
Xuân Phiến Thị4 Hàng Quạtlàm quạtchưa rõĐào Xá (Hưng Yên)
Phả Trúc Lâm40 Hàng Hànhgiày daNguyễn Thời Trungchưa rõ
Tú Thị2A Yên TháithêuLê Công Hành (1606–1661)Quất Động (Thường Tín)
Yên Thái8 ngõ Tạm Thươngdệt lụachưa rõchưa rõ

Đình Tú Thị được người làng Quất Động dựng năm 1891 và được xếp hạng di tích kiến trúc nghệ thuật quốc gia năm 2012. Theo báo Đại biểu Nhân dân, thợ thêu nhiều nơi vẫn tìm về đây thắp hương tổ. Ở đình Hoa Lộc Thị có buổi nhuộm khăn lụa, ở đình Hà Vĩ có buổi thử làm sơn mài cùng nghệ nhân.

Đình Hà Vĩ: một ngôi đình nghề sơn qua gần hai thế kỷ

Khoảng giữa thế kỷ XIX, người làng Hà Vĩ (phủ Thường Tín, tỉnh Hà Đông xưa) lên vùng Cổ Vũ Thượng, huyện Thọ Xương, làm và bán hòm, tráp gỗ. Dần dần họ chuyển hẳn sang sơn: hòm, tráp, hoành phi, câu đối, ngai thờ, khám thờ. Con phố vì thế mang tên Hàng Hòm.

Người thợ dựng đình thờ Trần Lư, quê làng Bình Vọng, Thường Tín, đỗ tiến sĩ năm 1502 và từng đi sứ. Tương truyền ông học được cách sơn son thếp vàng rồi dạy lại cho người quê, nên được tôn là tổ nghề sơn.

Đình rộng khoảng 202 m², gồm ba gian tiền đường và ba gian hậu cung. Bia đá còn ghi các lần tu sửa năm 1914, 1921 và 1941. Năm 1947 đình bị quân Pháp phá, năm 1951 người dân dựng lại nhưng không còn giữ được kiến trúc cũ. Hà Nội xếp hạng đình là di tích lịch sử nghệ thuật năm 2014; đợt tu bổ bắt đầu năm 2022 và xong vào tháng 6/2023. Dịp này, trong sân đình có hai cây sơn ta được mang từ Phú Thọ về trồng.

Nghề rời phố, đình ở lại: điều giữ và điều đổi

Điều còn giữ. Ngôi đình, bài vị, đồ thờ, bia đá và việc thắp hương tổ nghề. Nghiên cứu năm 2016 ghi nhận dù nhiều nghề đã mai một, cộng đồng quanh đình vẫn duy trì việc thờ cúng. Sau khi tu bổ, đình Hà Vĩ đón người dân đến dâng hương và tìm hiểu lịch sử.

Điều đã đổi. Người đứng quanh ngôi đình không còn chỉ là thợ cùng nghề. Phố Hàng Đào, theo một nghệ sĩ tham gia triển lãm nói với báo Nhân Dân, nay không còn gia đình nào buôn đồ nhuộm xưa. Phố Hàng Quạt từ lâu đã chuyển sang bán đồ thờ. Đình không còn là nơi phường thợ họp bàn giá cả, học việc, mà trở thành chỗ trưng bày, như báo Hanoitimes gọi đình Hà Vĩ là một bảo tàng nhỏ về nghề thủ công của khu 36 phố phường.

Điều đang mới. Người trẻ đến đình để xem tranh, chụp ảnh, nhuộm thử một chiếc khăn. Cách mở cửa này giúp nhiều người biết đến tổ nghề hơn, nhưng cũng đặt ra một câu hỏi quen thuộc: đình vẫn là nơi thờ tự, nên người đến xem nên giữ sự yên tĩnh như khi vào nhà thờ họ.

Bạn có thể làm gì cho nhà mình?

  • Ghé đình đúng phép: ăn mặc gọn gàng, nói khẽ khi vào gian thờ, hỏi người trông đình trước khi chụp hậu cung. Nếu muốn thắp hương, một nén là đủ lòng, không cần mang lễ lớn.
  • Hỏi ông bà về nghề cũ: nhà mình từng làm nghề gì, làng gốc ở đâu, nghề ấy thờ tổ nào. Ghi lại vài dòng là đã giữ được một mẩu chuyện gia đình.
  • Nếu bạn đang làm nghề: có thể đọc thêm về tục thờ tổ nghề, về lễ giỗ tổ nghề và lễ ở cơ sở sản xuất, xưởng, làng nghề để tri ân tổ một cách giản dị.
  • Ngày giỗ tổ theo âm lịch: khi biết ngày giỗ của nghề nhà mình, bạn có thể tra ngày dương trên Lịch Nếp.

Những điều hay được hỏi

Đình thờ tổ nghề khác đình làng ở chỗ nào?

Đình làng ở quê thường thờ Thành hoàng, vị thần che chở cả làng, và là nơi cả làng hội họp. Đình thờ tổ nghề trong phố do thợ cùng quê, cùng nghề lên kinh kỳ dựng, thờ người được coi là đã dạy nghề cho làng. Vì vậy mỗi ngôi đình gắn với một nghề và một làng gốc, như đình Hà Vĩ với nghề sơn, đình Tú Thị với nghề thêu.

Khách có được vào thăm các đình này không?

Trong dự án "Chuyện đình trong phố" đến hết 28/11/2026, các đình mở cửa đón người xem triển lãm; báo Phụ Nữ Mới cho biết triển lãm ở đình Hà Vĩ miễn phí. Ngoài dịp này, giờ mở cửa mỗi đình một khác. Bạn nên hỏi người trông đình, giữ yên lặng trong gian thờ và xin phép trước khi chụp ảnh nơi đặt bài vị.

Ngày giỗ tổ ở các đình phố cổ là ngày nào?

Mỗi nghề, mỗi đình có ngày giỗ tổ riêng, thường tính theo âm lịch. Các tài liệu Nếp Lễ đã đọc cho bài này chưa nêu ngày giỗ cụ thể của từng đình, nên cách chắc nhất là hỏi người trông đình hoặc ban quản lý di tích. Cách chuẩn bị một lễ giỗ tổ ở xưởng, ở cơ sở có trong hồ sơ lễ giỗ tổ nghề của Nếp Lễ.

Nguồn

  • Nguyễn Thị Thanh, "Thờ cúng Tổ nghề (Nghiên cứu trường hợp quận Hoàn Kiếm, Hà Nội)", Tạp chí Nghiên cứu Tôn giáo, số 4 (154), 2016, tr. 95–112 (đọc phần tóm tắt): https://vjol.info.vn/rsr/article/view/38954
  • "Đánh thức không gian đình trong phố", Nhân Dân, 19/11/2026: https://nhandan.vn/danh-thuc-khong-gian-dinh-trong-pho-post1004091.html
  • Minh Châu, "Đánh thức ký ức phố nghề qua những ngôi đình cổ tại Hà Nội", An ninh Thủ đô, 14/11/2026: https://anninhthudo.vn/danh-thuc-ky-uc-pho-nghe-qua-nhung-ngoi-dinh-co-tai-ha-noi-post675727.antd
  • Diễm Tú, bài về đình Hà Vĩ số 11 Hàng Hòm, Phụ Nữ Mới, 17/11/2026: https://phunumoi.net.vn/hang-nghin-nguoi-di-qua-pho-hang-hom-nhung-co-may-ai-biet-cau-chuyen-phia-sau-ngoi-dinh-o-so-11-d385915.html
  • "Unique temple in Hanoi for patron saint of lacquer trade", Hanoitimes: https://hanoitimes.vn/unique-temple-in-hanoi-for-patron-saint-of-lacquer-trade.589903.html
  • Ngọc Phương, "Tạo sức sống mới cho các ngôi đình trong phố", Đại biểu Nhân dân, 16/02/2025: https://daibieunhandan.vn/tao-suc-song-moi-cho-cac-ngoi-dinh-trong-pho-10359540.html
  • "Phố cổ Hà Nội - Dấu tích làng nghề xưa", Đại biểu Nhân dân, 18/12/2020: https://daibieunhandan.vn/pho-co-ha-noi-dau-tich-lang-nghe-xua-10256632.html
  • Mỹ Hạnh, "Thoáng hồn quê trong dáng phố", Nhân Dân, 23/12/2023: https://nhandan.vn/thoang-hon-que-trong-dang-pho-post788917.html
  • Carol Howland, "Hang Quat - Hang Hom - Hang Manh", Cổng thông tin điện tử Chính phủ (chuyên trang Thăng Long), 4/6/2010: https://thanglong.chinhphu.vn/english/hang-quat-hang-hom-hang-manh-110219.htm

---

Cập nhật: 20/11/2026 · Ban biên tập Nếp Lễ

Gõ tên dịp lễ, loài hoa, lễ vật hoặc câu hỏi ngắn.